Φανοί
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της Κοζανίτικης Αποκριάς, που αποτελεί τον ζωντανό πυρήνα της πολιτιστικής ταυτότητας της Κοζάνης, είναι οι Φανοί. Πρόκειται για τις εθιμικές φωτιές που ανάβουν την Κυριακή της Αποκριάς σε συγκεκριμένα σταυροδρόμια και γειτονιές της πόλης. Η φωτιά καίει πάνω σε ειδική κατασκευή, ένα είδος βωμού, που της επιτρέπει να παραμένει σταθερή και αναμμένη για πολλές ώρες με μικρή προσπάθεια. Γύρω από τον Φανό σχηματίζεται ένας μεγάλος κύκλος ανθρώπων που χορεύουν, αλλά κυρίως τραγουδούν. Πρόκειται για τα γνωστά παραδοσιακά τραγούδια του Φανού, που τραγουδιούνται με τον χαρακτηριστικό τους τρόπο: ο κορυφαίος τραγουδιστής ξεκινά τον στίχο και οι υπόλοιποι τον επαναλαμβάνουν. Τα περισσότερα είναι σατιρικά και σκωπτικά, ενώ τα περίφημα «ξινέντροπα», με την αθυρόστομη και ανατρεπτική τους διάθεση, αποτελούν για πολλούς την πιο αυθεντική και ζωντανή έκφραση του εθίμου. Η φλόγα, οι ανθρώπινες φωνές και ο ρυθμός του χορού συνθέτουν μια εμπειρία που μεταφέρει τον επισκέπτη στην καρδιά της τοπικής παράδοσης. Καθώς η φωτιά καίει και το κρασί ρέει, ο επισκέπτης γίνεται μέρος μιας εμπειρίας που μοιάζει να ενώνει το παρόν με το παρελθόν. H ύπαρξη πολλών Φανών σε διαφορετικά σημεία της πόλης δίνει τη δυνατότητα στους επισκέπτες να περιηγηθούν από γειτονιά σε γειτονιά, ανακαλύπτοντας διαφορετικές παρέες, τραγούδια και στιγμές φιλοξενίας. Ολόκληρη η πόλη μετατρέπεται σε μια μεγάλη γιορτινή σκηνή, όπου η παράδοση συναντά τη συλλογικότητα και τη χαρά της συμμετοχής. Η σημασία των Φανών για την τοπική κοινωνία είναι τόσο μεγάλη, ώστε το έθιμο έχει ενταχθεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Μια παράδοση που συνεχίζει να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά, διατηρώντας αναλλοίωτο τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της.
